Cháu nội có được hưởng thừa kế không? Quy định cần biết

Cháu nội có được hưởng thừa kế không là câu hỏi nảy sinh trong nhiều gia đình khi ông bà qua đời nhưng người con (bố của cháu) đã mất trước đó hoặc phát sinh mâu thuẫn nội bộ về việc chia tài sản. Nhiều người vẫn băn khoăn liệu dòng tộc trực hệ có mặc nhiên bảo đảm quyền lợi tài sản cho thế hệ sau hay không. Để xác định chính xác quyền lợi này, cần xem xét dựa trên các căn cứ pháp lý cụ thể về di chúc và thừa kế thế vị.

Theo pháp luật dân sự hiện hành, cháu nội hoàn toàn có thể được hưởng thừa kế từ di sản của ông bà nội trong hai trường hợp chính: được chỉ định trực tiếp trong di chúc hợp pháp, hoặc được hưởng thừa kế thế vị theo quy định pháp luật khi bố của cháu nội đã chết trước hoặc cùng thời điểm với ông bà nội.

1. Định vị cháu nội trong quan hệ thừa kế

Trong hệ thống quan hệ gia đình và huyết thống, cháu nội là con của con trai của ông bà nội. Dưới góc độ pháp lý, mối quan hệ này thiết lập quyền và nghĩa vụ dân sự liên đới, đặc biệt là quyền thừa kế di sản khi ông bà qua đời.

Bộ luật Dân sự 2015 (số 91/2015/QH13) quy định di sản thừa kế của một cá nhân sẽ được dịch chuyển cho những người còn sống theo ý chí của người để lại di sản (di chúc) hoặc theo các hàng thừa kế do pháp luật quy định. Việc xác định vị trí của cháu nội trong mối quan hệ này là bước đầu tiên để làm rõ quyền lợi tài sản hợp pháp.

2. Cháu nội có được hưởng thừa kế không theo di chúc?

Quyền định đoạt tài sản là một trong những quyền cơ bản của công dân. Khi ông bà nội có nguyện vọng để lại tài sản cho cháu, di chúc là công cụ pháp lý tối ưu nhất.

2.1. Quy định về di chúc hợp pháp và người hưởng di sản

Căn cứ Bộ luật Dân sự 2015 (số 91/2015/QH13), cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình cho bất kỳ ai, bao gồm cả người trong hay ngoài hàng thừa kế. Một di chúc được coi là hợp pháp phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện về năng lực hành vi dân sự của người lập, sự tự nguyện, nội dung không vi phạm điều cấm của luật và hình thức di chúc không trái đạo đức xã hội.

Khi di chúc đáp ứng các điều kiện pháp lý, ý chí của ông bà nội sẽ được tôn trọng tối đa. Điều này đồng nghĩa với việc ông bà có toàn quyền quyết định để lại một phần hoặc toàn bộ tài sản cho cháu nội mà không bị ràng buộc bởi ý kiến của các thành viên khác trong gia đình.

2.2. Trường hợp cháu nội được chỉ định trong di chúc

Nếu trong di chúc hợp pháp của ông bà nội ghi rõ việc giao tài sản cho cháu nội, cháu đương nhiên có quyền nhận di sản này. Đây được gọi là hình thức thừa kế theo di chúc cho cháu nội.

Khoản di sản mà cháu được nhận sẽ tương ứng với phần tài sản được chỉ định cụ thể trong văn bản di chúc. Tuy nhiên, cần lưu ý đến trường hợp những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc (như con chưa thành niên, cha mẹ, vợ chồng của người chết) vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, trừ khi họ từ chối nhận di sản hoặc không có quyền hưởng di sản.

3. Cháu nội có được hưởng thừa kế không theo pháp luật?

Khi ông bà nội qua đời mà không để lại di chúc, hoặc di chúc không hợp pháp, di sản sẽ được phân chia theo quy định của pháp luật. Lúc này, vai trò của cháu nội được xác định phức tạp hơn.

3.1. Các hàng thừa kế theo quy định của Bộ luật Dân sự

Khi phân chia tài sản không có di chúc, cơ quan chức năng sẽ áp dụng các nguyên tắc phân chia di sản theo luật thừa kế đất đai không di chúc. Pháp luật quy định ba hàng thừa kế rõ rệt theo thứ tự ưu tiên.

Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản.

3.2. Vai trò của cháu nội trong các hàng thừa kế

Cháu nội không thuộc hàng thừa kế thứ nhất của ông bà nội. Theo điểm b khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 (số 91/2015/QH13), cháu nội (cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội) thuộc hàng thừa kế thứ hai.

Do đó, nếu bố của cháu nội (con của ông bà) vẫn còn sống vào thời điểm ông bà mất, cháu nội sẽ không được hưởng thừa kế trực tiếp theo pháp luật từ ông bà nội, vì hàng thừa kế thứ nhất vẫn còn người nhận di sản.

3.3. Trường hợp cháu nội hưởng thừa kế thế vị của ông bà nội

Thừa kế thế vị là một chế định nhân văn nhằm bảo vệ quyền lợi của thế hệ sau khi thế hệ trung gian không còn. Xác định đúng quyền thừa kế của cháu nội trong trường hợp này rất quan trọng.

Căn cứ Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015 (số 91/2015/QH13), trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng một lúc với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống. Như vậy, cháu nội sẽ được thay thế vị trí của bố để nhận phần di sản mà lẽ ra bố mình được hưởng từ ông bà nội.

4. Điều kiện để cháu nội hưởng thừa kế thế vị

Nhận diện đúng các điều kiện pháp lý giúp bảo đảm quyền lợi hợp pháp cho cháu nội, tránh các tranh chấp không đáng có trong dòng họ.

4.1. Con của người để lại di sản đã chết trước hoặc cùng thời điểm

Đây là điều kiện tiên quyết để phát sinh quan hệ thế vị. Bố của cháu nội phải qua đời trước hoặc qua đời cùng thời điểm với ông bà nội.

Khi nghiên cứu sâu về kỹ thuật phân chia tài sản, trường hợp người chết có được hưởng thừa kế hay không là một câu hỏi pháp lý phức tạp. Nếu bố của cháu chết sau ông bà nội, di sản của ông bà đã mở và phần tài sản của bố đã được xác lập, sau đó chuyển thành di sản của bố để chia cho các thừa kế của bố (thừa kế chuyển tiếp), chứ không áp dụng thừa kế thế vị.

4.2. Cháu nội chưa từ chối nhận di sản hoặc bị truất quyền thừa kế

Để nhận di sản thế vị, cháu nội phải còn sống vào thời điểm ông bà nội qua đời hoặc sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi ông bà nội chết.

Bên cạnh đó, cháu nội không thuộc các trường hợp bị tước quyền thừa kế theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015 (số 91/2015/QH13) như có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản. Cháu cũng không nằm trong trường hợp đã có văn bản từ chối nhận di sản hợp pháp gửi đến tổ chức hành nghề công chứng hoặc UBND cấp xã/phường nơi mở thừa kế.

5. Lưu ý quan trọng khi xác định quyền thừa kế của cháu nội

Thực tế giải quyết các vụ việc thừa kế cho thấy có nhiều rủi ro phát sinh từ việc thiếu giấy tờ hoặc xác định sai nguồn gốc tài sản.

5.1. Phân biệt di sản chung và di sản riêng của ông bà

Trước khi chia thừa kế, cần tách bạch rõ ràng tài sản riêng của ông bà và tài sản chung với người khác. Đối với đất đai, cần tìm hiểu kỹ luật thừa kế đất đai không có di chúc để tránh các tranh chấp phát sinh khi sổ đỏ đứng tên hộ gia đình hoặc chung quyền sử dụng với các thành viên khác.

Việc xác định không đúng di sản thực tế của ông bà dễ dẫn đến tình trạng khởi kiện yêu cầu chia tài sản chung, gây kéo dài thời gian và tốn kém chi phí cho gia đình.

5.2. Hồ sơ, giấy tờ cần thiết để chứng minh quyền thừa kế

Để thực hiện thủ tục nhận di sản tại tổ chức hành nghề công chứng, người thừa kế cần chuẩn bị đầy đủ chứng cứ chứng minh mối quan hệ huyết thống và tình trạng tài sản.

5.3. Thời điểm cần liên hệ luật sư hỗ trợ pháp lý

Khi các thành viên trong gia đình không đạt được thỏa thuận thống nhất, xuất hiện tranh chấp về tính hợp pháp của di chúc hoặc việc phân chia di sản thế vị, việc tìm đến một dịch vụ luật sư thừa kế là giải pháp an toàn.

Đặc biệt, từ ngày 01/7/2025, Luật Công chứng 2024 (số 46/2024/QH15) đã có sự thay đổi lớn khi gộp các thủ tục khai nhận và thỏa thuận phân chia di sản thành một khái niệm thống nhất là “Văn bản phân chia di sản” (Điều 59). Việc soạn thảo văn bản này đòi hỏi tính chính xác tuyệt đối để được niêm yết công khai tại UBND cấp xã/phường trước khi tiến hành công chứng chính thức.

6. Câu hỏi thường gặp về cháu nội có được hưởng thừa kế không

Cháu nội có thuộc hàng thừa kế thứ nhất của ông bà nội không?

Không. Theo quy định pháp luật dân sự hiện hành, cháu nội thuộc hàng thừa kế thứ hai của ông bà nội. Hàng thừa kế thứ nhất chỉ bao gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết.

Nếu bố mẹ cháu nội còn sống thì cháu nội có được hưởng thừa kế không?

Nếu bố mẹ cháu nội còn sống, cháu nội không được hưởng thừa kế theo pháp luật từ ông bà nội, vì di sản ưu tiên chia cho hàng thừa kế thứ nhất (trong đó có bố cháu). Tuy nhiên, cháu vẫn được hưởng di sản nếu ông bà nội có di chúc hợp pháp chỉ định cho cháu.

Cháu nội có được hưởng thừa kế khi không có di chúc không?

Có, cháu nội được hưởng thừa kế trong trường hợp không có di chúc nếu thuộc trường hợp thừa kế thế vị (bố của cháu đã mất trước hoặc cùng lúc với ông bà) hoặc khi toàn bộ những người ở hàng thừa kế thứ nhất không còn ai nhận di sản.

Làm thế nào để yêu cầu hưởng thừa kế cho cháu nội?

Người giám hộ hoặc bản thân cháu nội (nếu đã đủ năng lực hành vi) cần chuẩn bị hồ sơ chứng minh quan hệ nhân thân và sở hữu tài sản, sau đó thực hiện thủ tục lập Văn bản phân chia di sản tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc khởi kiện tại Tòa án nhân dân khu vực nếu có tranh chấp.

Cháu nội có được hưởng thừa kế nếu bố mẹ cháu từ chối nhận di sản không?

Không. Thừa kế thế vị chỉ áp dụng khi người con chết trước hoặc cùng lúc với người để lại di sản. Nếu bố mẹ cháu còn sống nhưng chủ động từ chối nhận di sản thì phần di sản đó sẽ được chia cho những người thừa kế khác cùng hàng, cháu nội không được thế vị trong trường hợp này.

*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo và không thay thế cho tư vấn pháp lý chuyên sâu. Do tính chất đặc thù và các tình tiết riêng biệt của mỗi vụ việc, giải pháp thực tế có thể thay đổi tùy thuộc vào hồ sơ và bối cảnh pháp lý tại từng thời điểm. Để nhận phương án tối ưu cho trường hợp của mình, Quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp Công ty Luật TNHH Duy Minh — Hotline 0931 222 515 để được hướng dẫn cụ thể.