Khởi tố là gì? Bản chất và những quy định cốt lõi cần biết

Khởi tố là gì và văn bản quyết định khởi tố trên tay bạn có ý nghĩa pháp lý ra sao là điều khiến không ít cá nhân lo lắng khi đột ngột tiếp nhận thông báo từ cơ quan tiến hành tố tụng. Khi cầm trên tay quyết định khởi tố vụ án hoặc khởi tố bị can, sự hoang mang thường xuất phát từ việc chưa nắm rõ văn bản này chính xác là bước đi tố tụng nào và quyền lợi của mình được pháp luật bảo hộ ra sao.

Khởi tố là gì? Khởi tố là giai đoạn mở đầu của quá trình tố tụng hình sự, trong đó cơ quan có thẩm quyền căn cứ vào các dấu hiệu tội phạm đã được xác định để ra quyết định chính thức đưa sự việc hoặc cá nhân, pháp nhân vào quy trình điều tra, xử lý theo quy định của pháp luật hình sự.

1. Khái niệm khởi tố trong tố tụng hình sự

Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (số 101/2015/QH13), khởi tố là giai đoạn đầu tiên trong 4 giai đoạn cơ bản của tố tụng hình sự (Khởi tố – Điều tra – Truy tố – Xét xử). Đây là tiền đề pháp lý bắt buộc để các cơ quan chức năng tiến hành những biện pháp điều tra theo luật định nhằm làm sáng tỏ sự thật khách quan.

1.1. Khởi tố vụ án hình sự là gì?

Khởi tố vụ án là gì? Đây là quyết định của cơ quan có thẩm quyền xác định một hành vi có dấu hiệu tội phạm xảy ra trên thực tế cần phải được điều tra làm rõ. Quyết định khởi tố vụ án hình sự là căn cứ pháp lý để mở cuộc điều tra nhằm xác minh hành vi phạm tội, tìm kiếm người thực hiện hành vi và thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm.

Trong nhiều trường hợp nạn nhân bị xâm hại tài sản, việc nộp đơn tố giác lừa đảo chiếm đoạt tài sản là nguồn tin quan trọng giúp cơ quan chức năng kiểm tra, xác minh trước khi ban hành quyết định khởi tố vụ án hình sự.

1.2. Khởi tố bị can là gì?

Khởi tố bị can là gì? Đây là hành vi tố tụng do cơ quan điều tra hoặc viện kiểm sát thực hiện khi đã có đủ căn cứ xác định một cá nhân hoặc pháp nhân cụ thể đã thực hiện hành vi phạm tội. Khi quyết định khởi tố bị can được Viện kiểm sát phê chuẩn, tư cách pháp lý của người đó chính thức chuyển từ người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố hoặc người bị giữ sang tư cách “bị can”.

Quyết định này đặt cá nhân vào tình trạng pháp lý đặc thù, vừa chịu sự ràng buộc của các biện pháp ngăn chặn, vừa được bảo đảm hệ thống quyền tự bào chữa nghiêm ngặt.

2. Phân biệt khởi tố vụ án hình sự và khởi tố bị can

Xác định đúng sự khác biệt giữa hai quyết định này giúp người trong cuộc tránh tâm lý hoang mang quá mức hoặc chủ quan trong việc bảo vệ quyền lợi.

Pháp luật tố tụng hình sự quy định rõ ràng rằng một vụ án có thể được khởi tố trước mà chưa cần xác định ngay thủ phạm. Ví dụ, trong các vụ việc đối tượng ẩn danh lừa đảo trên không gian mạng, người bị hại khi bị lừa đảo qua mạng trình báo sẽ giúp cơ quan điều tra khởi tố vụ án trước, sau đó qua quá trình truy vết dòng tiền mới xác định đối tượng để khởi tố bị can sau.

Việc phân biệt khởi tố vụ án và khởi tố bị can giúp người tham gia tố tụng hiểu rõ mình đang ở vị trí nào trong chuỗi hoạt động điều tra.

3. Căn cứ và thẩm quyền ra quyết định khởi tố

Căn cứ khởi tố vụ án hình sự chỉ được thiết lập khi cơ quan có thẩm quyền đã xác định được dấu hiệu tội phạm thông qua các nguồn thông tin luật định. Điều 143 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định các nguồn tin bao gồm: tố giác của cá nhân, tin báo của cơ quan tổ chức, tin báo trên phương tiện thông tin đại chúng, kiến nghị khởi tố của cơ quan nhà nước, hoặc cơ quan có thẩm quyền trực tiếp phát hiện dấu hiệu tội phạm.

Về mặt thẩm quyền, chỉ các cơ quan được pháp luật trao quyền mới có thể ban hành quyết định khởi tố, bao gồm:

• Cơ quan điều tra (cấp tỉnh, cấp Bộ).
• Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra (Bộ đội Biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, Cảnh sát biển, Kiểm ngư trong phạm vi luật định).
• Viện kiểm sát các cấp.
• Hội đồng xét xử (ra quyết định khởi tố vụ án tại phiên tòa nếu phát hiện tội phạm mới).

Cần lưu ý rằng Công an cấp xã không có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hay khởi tố bị can. Nhiệm vụ của Công an cấp xã theo quy định hiện hành là tiếp nhận tố giác, tin báo tội phạm, lập biên bản tiếp nhận, lấy lời khai ban đầu và chuyển ngay hồ sơ, vật chứng cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền.

Trong một số quan hệ pháp luật phát sinh từ quyết định của cơ quan quản lý, cá nhân có thể cân nhắc việc nhờ luật sư khởi kiện quyết định hành chính nếu cho rằng quyết định áp dụng trái thẩm quyền, nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp trong ranh giới giữa hành chính và hình sự.

4. Quyền lợi và những việc cần làm khi đối diện quyết định khởi tố

Nhận quyết định khởi tố bị can là bước ngoặt pháp lý rất hệ trọng. Tuy nhiên, pháp luật tố tụng hình sự luôn bảo đảm quyền của bị can khi bị khởi tố thông qua nguyên tắc suy đoán vô tội.

Căn cứ Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bị can có những quyền cơ bản không thể bị xâm phạm:

• Được biết mình bị khởi tố về tội danh gì, được giải thích quyền và nghĩa vụ.
• Trình bày lời khai, đưa ra ý kiến, không bắt buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội.
• Đưa ra chứng cứ, đồ vật, tài liệu và yêu cầu cơ quan điều tra thu thập chứng cứ có lợi.
• Tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa (luật sư) bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
• Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng nếu có vi phạm.

Khi đối diện với nguy cơ pháp lý hình sự, sự đồng hành của luật sư ngay từ giai đoạn khởi tố giữ vai trò then chốt nhằm giám sát tính khách quan của hoạt động lấy lời khai, đối chất. Việc tìm đến dịch vụ luật sư hình sự uy tín giúp cá nhân nắm rõ các phương án bảo vệ, đánh giá đúng bản chất sự việc và tránh những vi phạm tố tụng ảnh hưởng đến quyền tự do cá nhân.

5. Câu hỏi thường gặp về khởi tố

Bị khởi tố có đồng nghĩa với việc đã có tội hay chưa?

Chưa. Theo nguyên tắc suy đoán vô tội, người bị khởi tố (bị can) chỉ bị coi là có tội khi bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Quyết định khởi tố bị can chỉ là bước đầu của hoạt động điều tra, chưa phải là phán quyết xác định trách nhiệm hình sự.

Khởi tố vụ án và khởi tố bị can cái nào diễn ra trước?

Khởi tố vụ án hình sự luôn diễn ra trước hoặc diễn ra đồng thời với khởi tố bị can. Cơ quan tiến hành tố tụng không thể khởi tố bị can khi chưa có quyết định khởi tố vụ án hình sự đối với sự việc đó.

Người bị khởi tố có quyền mời luật sư ngay từ giai đoạn nào?

Người bị bắt, người bị tạm giữ hoặc bị can có quyền nhờ luật sư bào chữa ngay từ thời điểm có quyết định tạm giữ, bắt người hoặc từ khi nhận quyết định khởi tố bị can. Việc tham gia sớm của luật sư được pháp luật bảo đảm tuyệt đối.

Thời hạn điều tra vụ án sau khi khởi tố là bao lâu?

Thời hạn điều tra phụ thuộc vào loại tội phạm theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự: không quá 02 tháng đối với tội phạm ít nghiêm trọng, không quá 03 tháng đối với tội phạm nghiêm trọng, không quá 04 tháng đối với tội phạm rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng (có thể gia hạn theo luật định).

Công an cấp xã có thẩm quyền ra quyết định khởi tố không?

Không. Công an cấp xã không có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự hay khởi tố bị can. Đơn vị này chỉ có nhiệm vụ tiếp nhận, phân loại, kiểm tra xác minh sơ bộ tố giác, tin báo tội phạm và chuyển giao hồ sơ cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền giải quyết.

Quyết định khởi tố bị can có hiệu lực ngay khi ký không?

Quyết định khởi tố bị can của Cơ quan điều tra phải được gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp trong thời hạn 24 giờ và chỉ chính thức có hiệu lực thi hành sau khi được Viện kiểm sát ra quyết định phê chuẩn.

Nguyên tắc vàng cần ghi nhớ trong toàn bộ quy trình tố tụng hình sự là: “Mọi cá nhân đều được coi là không có tội cho đến khi tội phạm được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật”. Nắm chắc nguyên tắc này và thực thi đúng quyền tự bào chữa chính là lá chắn pháp lý an toàn nhất.

*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo và không thay thế cho tư vấn pháp lý chuyên sâu. Do tính chất đặc thù và các tình tiết riêng biệt của mỗi vụ việc, giải pháp thực tế có thể thay đổi tùy thuộc vào hồ sơ và bối cảnh pháp lý tại từng thời điểm. Để nhận phương án tối ưu cho trường hợp của mình, Quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp Công ty Luật TNHH Duy Minh — Hotline 0931 222 515 để được hướng dẫn cụ thể.